ایران؛ طراحِ نظمِ عزت / بازتعریف قدرت در عصر فروپاشی سلطه مقدمه: از فروپاشی سلطه تا زایش معنا دو دهه پس از رؤیای «خاورمیانه جدید»، نقشهای که میخواست اراده غرب را بر خاورمیانه حک کند با شکست کامل روبهرو شده است. این رؤیا مبتنی بر یک فرض بنیادین بود: برتری فنّی و نظامی غرب، برتری […]
ایران؛ طراحِ نظمِ عزت / بازتعریف قدرت در عصر فروپاشی سلطه
مقدمه: از فروپاشی سلطه تا زایش معنا
دو دهه پس از رؤیای «خاورمیانه جدید»، نقشهای که میخواست اراده غرب را بر خاورمیانه حک کند با شکست کامل روبهرو شده است. این رؤیا مبتنی بر یک فرض بنیادین بود: برتری فنّی و نظامی غرب، برتری مشروعیت سیاسی آن را تضمین میکند. اما تحولات پیدرپی، بهویژه در عراق، لبنان و یمن، این فرض را در هم شکست. فروپاشی نظم تحمیلی، نهتنها فروپاشی ساختارهای امنیتی مبتنی بر ائتلافهای موقت بود، بلکه پایان دوره قدرت مبتنی بر مداخله و زور آشکار نیز محسوب میشد.
در این آشوب ساختاری، ایران از نقشِ «مقاومتکننده» در برابر مداخله خارجی، به جایگاه معمار نظم نو منطقهای گذر کرده است. این نظم جدید، نه بر پایه زور یا بدهبستانهای سنتی، بلکه نظمی زادهشده از فهم عمیق عزت، استقلال عملی و همکاری پایدار استوار است. ایران با تثبیت معادلهٔ بازدارندگی خود، زمینهای را فراهم آورد که در آن، امنیت صرفاً یک محصول وارداتی نیست، بلکه یک ظرفیت بومی و مشارکتی تعریف میشود. این مقاله به تشریح این گذار و بازتعریف قدرت در پارادایم جدید منطقهای میپردازد.
۱. صورتمسئله: پایان عصر نظم تحمیلی
نظم پیشین خاورمیانه، که عمدتاً توسط بازیگران خارجی دیکته میشد، بر دو اصل محوری شکل گرفته بود: انزوا دادن به قدرتهای مستقل منطقهای و تولید وابستگی امنیتی در کشورهای پیرامونی. هدف این بود که هیچ بازیگر محلی نتواند بدون تأیید قدرتهای بزرگ فرامنطقهای، به تعریف امنیت و توسعه خود بپردازد.
پس از شکست در پروژههای بزرگ مداخلهای، بهویژه پس از فروپاشی سریع ارتشها و دولتهایی که بر پایههای سست وابستگی بنا شده بودند، روشن شد که مدل «امنیت در برابر وابستگی» دیگر کارآمد نیست. قدرتهای منطقهای، بهویژه پس از بحرانهای داخلی و خارجی، به این نتیجه رسیدهاند که امنیت پایدار تنها از درون و با اتکا به ظرفیتهای ملی و ائتلافهای همارزش حاصل میشود. جهان به دورهای وارد میشود که قدرتهای مستقل، نیاز به قیمومیت ندارند و حاضر به پرداخت هزینههای سیاسی و هویتی این قیمومیت نیستند.
ایران در این شکاف تاریخی، با ترکیبی هوشمندانه از مقاومت فیزیکی، توسعه فناوریهای استراتژیک و دیپلماسی هویتمحور، نهتنها ماندگار شد، بلکه الگوی بازدارندگی چندوجهی را تثبیت کرد. این بازدارندگی نه صرفاً نظامی است، بلکه شامل ابعاد اقتصادی، اطلاعاتی و روایتسازی فرهنگی میشود. از این مرحله به بعد، قدرت در منطقه، زبانش نه سلطه و تحمیل، بلکه گفتوگو، احترام متقابل و ثبات پایدار شد.
۲. تحلیل لایهای و تبینی
بازتعریف قدرت در منظومه جدید خاورمیانه، نیازمند تحلیل در سه سطح راهبردی، ژئوپلیتیکی و فرهنگی است؛ سطوحی که همگی در چارچوب مفهومی «عزت» به یکدیگر متصل میشوند.
۲.۱. لایه راهبردی: قدرت معنا در برابر قدرت تصرف
قدرت سنتی (قدرت تصرف جغرافیا، منابع یا نیروی نظامی)، در عصر اطلاعات و شبکههای پیچیده، اهمیت نسبی خود را از دست داده است. قدرت خاورمیانه دیگر با صرفاً جغرافیا سنجیده نمیشود، بلکه با توان معناسازی و تأثیرگذاری بر وجدان جمعی بازیگران منطقهای و جهانی سنجیده میشود.
۲.۲. لایه سیاسی / ژئوپلیتیکی: از پدافند به معماری ثبات
در دهه گذشته، دیپلماسی ایران عمدتاً در فاز «پدافند روابط» قرار داشت؛ یعنی تلاش برای حفظ حداقل تعاملات در مقابل تحریمها و فشارها. اما تحولات اخیر نشاندهنده گذار موفقیتآمیز به مرحله معماری ثبات مشترک است.
این معماری بر پایهٔ پذیرش واقعیتهای ژئوپلیتیکی منطقه و عدم تلاش برای حذف بازیگران کلیدی استوار است. بازگشت روابط با عربستان سعودی (با محوریت چین)، گسترش روابط استراتژیک با قدرتهای آسیایی (از جمله روسیه و هند)، و تثبیت محورهای اقتصادی شمال–جنوب، همگی بیانگر رویکرد چندجانبه و عزتمحور است.
در این الگوی نوین:
- احترام متقابل در استقلال تصمیمگیری: به رسمیت شناختن حق حاکمیت ملی و عدم دخالت در امور داخلی دیگر کشورها، مبنای تعامل است.
- همکاری در تفاوت رویکردها: پذیرش این واقعیت که بازیگران منطقهای لزوماً در همه پروندهها همنظر نیستند، اما میتوانند در اولویتهای مشترک (مانند امنیت اقتصادی و مبارزه با تروریسم) همکاری کنند.
- اقتدار بدون سلطه: ایران اقتدار خود را از طریق حفظ استقلال و بازدارندگی اعمال میکند، نه از طریق تلاش برای هژمونی منطقهای.
این مدل، شکل تازهای از سیاست منطقهای است: همزیستی عزتمند، که در آن، هر بازیگر با حفظ هویت خود، فضایی برای رشد و همکاری مشترک مییابد.
۲.۳. لایه فرهنگی/ روایتی: بازسازی داستان هویت
سالها، روایت مسلط بر منطقه توسط بازیگران فرامنطقهای با دو مفهوم بنیادین بازسازی میشد: «ناامنی ذاتی منطقه» و «نیاز ساختاری منطقه به قیمومیت خارجی». این روایت، هرگونه ابتکار عمل محلی را به عنوان عاملی مخرب یا تروریستی معرفی میکرد.
ایران با تکیه بر تواناییهای داخلی و حمایت مردمی، این روایت را شکسته و منش بومی صاحباختیار را احیا کرده است. رسانههای مقاومت و دستگاه دیپلماسی عمومی ایران، زبان عدالت، محور مقاومت در برابر سلطه و روایت فرهنگی استقلال را به شکلی منسجم بازتولید کردند که بر انسجام اجتماعی نیروهای همسو در منطقه افزود.
مدل فرهنگی ایران بر سه محور کلیدی استوار شد:
- تبدیل سیاست خارجی به کنش فرهنگی: دیپلماسی ایران نه فقط مبتنی بر مذاکرات دولتی، بلکه مبتنی بر پیوندهای مردمی و تاریخی با ملتهای منطقه است.
- مشروعیتسازی از مردم منطقه: اعتبار سیاست خارجی ایران از حمایت تودهای و پاسخگویی به نیازهای هویتی مناطق تحت فشار نشأت میگیرد.
- انتقال از استعاره ناامنی به استعاره عزت: تمرکز بر این ایده که ثبات واقعی از توانایی یک ملت برای تعریف هویت خود حاصل میشود، نه از اطاعت از دستورات بیرونی.
ایران، اکنون نه صرفاً یک دولت ملی، بلکه منش هویتی منطقهای است؛ یک نشانگر زنده از مردمسالاری معناگرا در عصر تمرکز و فروپاشی قدرتهای مرکزی جهانی.
۳. توسعه و آیندهسازی
۳.۱. عصر پسافروپاشی سلطه و موقعیت ایران
جهان وارد دورهای شده که در آن، رقابت میان قدرتهای بزرگ دیگر صرفاً بر سر منابع نظامی یا مرزها نیست؛ رقابت اصلی بر سر اعتماد، فناوری پیشرفته و قدرت معنا (Narrative Power) است. این عرصه، نبرد اصلی قرن بیست و یکم است.
ایران با تثبیت موفقیتآمیز الگوی «توسعه فناورانه همزمان با حفظ استقلال و عزت»، الگوی ثبات چندقطبی را نمایندگی میکند. این گذار از «مقاومت شعاری» به کارکرد عملی عزت (یعنی اثبات توانایی زیست مستقل و پیشرفت)، ایران را وارد مرحلهٔ پسایدئولوژیک کرده است دورهای که مشروعیت از کارآمدی عملی و پاسخگویی به نیازهای امنیتی اقتصادی ملتها میآید، نه صرفاً از شعارهای انتزاعی.
۳.۲. گذار از مقاومت به رهبری نرم
شبکهٔ مقاومت منطقهای در حال یک پوستاندازی حیاتی است: گذار از محور صرفاً نظامی (که هدف اصلی دشمن برای مقابله بود) به محور فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی–مدنی. این شبکه دیگر صرفاً مجموعهای از گروههای مسلح نیست، بلکه شبکهای از نخبگان فکری، فعالان اقتصادی و نیروهای اجتماعی است که به دنبال استقلال منطقهای هستند.
نقش ایران در این شبکه، هماهنگکنندهٔ تعاملات و تسهیلگر پروژههای مشترک است، نه فرمانده یا دیکتهکنندهٔ دستورات. این امر نشاندهنده بلوغ دیپلماسی عزتمحور و ظهور الگویی از رهبری نرم (Soft Leadership) است که در آن، اقتدار از طریق مشارکت فعال و تأمین منافع مشترک حاصل میشود.
۳.۳. راهبرد آینده: انعطاف در چارچوب عزت
آینده سیاست منطقهای ایران باید بر حفظ این دستاوردهای راهبردی و تعمیق آنها استوار باشد. این استمرار باید سه پایه اصلی را تقویت کند:
- استقلال در تصمیمسازی جهانی: ادامهٔ پرهیز از ورود به محورهای تقابلی غیرضروری و حفظ موضع مستقل در نظام چندقطبی نوظهور.
- دیپلماسی منطقهای مبتنی بر پروژههای مشترک اقتصادی/فرهنگی: حرکت از بیانیههای سیاسی به اجرای پروژههای ملموس (مانند زیرساختهای انرژی، مسیرهای ترانزیتی و همکاریهای علمی) که منافع همه بازیگران را گره بزند.
- تثبیت روایت ایرانی از ثبات انسانی، نه قدرت صرف: تاکید بر این نکته که هدف نهایی، ایجاد منطقهای امن برای همه مردم است، نه صرفاً افزایش سهم ایران در قدرت نظامی منطقه.
در این مسیر، هر سیاست توسعهمحور باید ضریب معنا داشته باشد؛ قدرتی که در وجدان اجتماعی ریشه میدواند، پایدارتر از هر قدرت مبتنی بر جنگافزار خواهد بود.
جمعبندی و جملهکلید نهایی
ایران با تثبیت منطق «عزت به مثابه بازدارندگی»، معنایی نو به تمدن منطقه بخشیده است؛ نظمی که در آن، ثبات از احترام متقابل و پذیرش استقلال زاده میشود نه از ترس و سلطه. خاورمیانه، اکنون از زیر سایهٔ تحمیلات و مداخلات خارجی بیرون آمده و وارد مرحلهای از یادگیری از ایران در نحوهٔ تعریف قدرت مستقل شده است. مدل ایرانیِ عزت، صورت تازهای از قدرت است که زبانش اخلاق، پیامش ثبات و ابزارش توسعه پایدار است.
قدرت ایرانی، زبان ثبات در عصر بیاعتمادی جهانی است.
بیانیه مالکیت و انحصار: اثر اختصاصی مجموعه رسانهای الفت ملت است. کلیه حقوق مادی و معنوی از جمله نشر، بازنشر و بهرهبرداری رسانهای متعلق به این مجموعه میباشد. هرگونه استفاده یا بازانتشار محتوای اثر جز با مجوز مکتوب مجموعه رسانهای الفت ملت ممنوع است.
عیسی نیسی / روزنامهنگار/ تحلیلگر رسانه و مدیرمسئول مجموعه رسانهای الفت ملت
- نویسنده : عیسی نیسی
